Pieśni rycerstwa polskiego w XVII w.
Co w XVII w. śpiewało polskie rycerstwo? Jakie pieśni mu towarzyszyły? Odpowiedź na to pytanie znalazłem przy okazji swoich studiów nad husarią. Zdaję sobie sprawę, że daleko jej do całościowego ujęcia tematu, ale chciałbym się podzielić tym, co już udało mi się ustalić. Robię to głównie z myślą o grupach rekonstrukcji historycznej, których członkom powinno to ułatwić podjęcie decyzji, jakich pieśni się uczyć.
Poniżej podaję fragment ukończonej już, ale jeszcze nie opublikowanej mojej nowej książki o husarii, gdzie między innymi w szczegółach staram się pokazać, jak wyglądała szarża husarzy.
‘Jan Władysław Poczobut Odlanicki pozostawił nam natomiast informację o tym, jak zachowywała się jazda po wydaniu sygnału do ataku. Pisze on, że w bitwie nad rzeką Basią w 1660 r., jego chorągiew husarska:
„Przy zagraniu do tańca [tj. do ataku] wojskowe a różne muzyki, O gloriosa śpiewając i jej sobie na pomoc wzywając, z wesołym sercem, po benedykcyjej [błogosławieństwie] kapłańskiej, potkaliśmy się [z nieprzyjacielem]” [Poczobut Odlanicki, Pamiętnik, s. 143]
Czyli po sygnale dźwiękowym („muzyka wojskowa”), żołnierze ruszyli na przeciwnika śpiewając pieśń maryjną „O pełna chwały” (była to jedna z ulubionych pieśni rycerzy polskich tego okresu [Pasek, Pamiętniki, s. 9]). Towarzyszyło temu błogosławienie wojska przez kapelanów wojskowych. Błogosławienie wojska ruszającego do boju odnotował także Maskiewicz, uczestnik bitwy pod Kłuszynem:
„Hetman, napominając i sławę nieśmiertelną przekładając przed oczy, każe postępować do nieprzyjaciela, a za tym kapłani jeżdżąc benedykcją dają.” [Maskiewicz, Dyjariusz, s.167]
Warto w tym miejscu zaznaczyć, że w ten sposób rozpoczęła się bitwa (tak nad rzeką Basią jak i pod Kłuszynem). Jest to o tyle istotne, że jak można się domyślać, już w samym ogniu walk, nie było miejsca ani czasu na błogosławienie każdej ruszającej do szarży chorągwi, a i wątpić należy, żeby przy którejś z kolei szarży zmęczeni walką żołnierze za każdym razem śpiewali pieśni. Zamiast nich pojawiały się okrzyki bojowe. Ale zanim do nich przejdziemy, pozostańmy jeszcze przez moment przy pieśniach przedbitewnych. Najstarszą (ze znanych obecnie) z nich była „Bogurodzica”, śpiewana przez rycerstwo polskie prawdopodobnie już w XIII w. Czy śpiewano ją nadal w wiekach XVI i XVII? Okazuje się, że tak, choć wydaje się, że jej popularność znacznie już w tym czasie zmalała. W utworze sowizdrzalskim z 1596 r. twierdzi się nawet, że zwyczaj śpiewania tej pieśni przez żołnierzy, był wręcz wyśmiewany:
„Ks[iądz]
Wżdyć ten dawny a święty obyczaj chowają,
Że o Bogarodzicy przy bitwie śpiewają.
Jak to bywało w Polszcze po przyjęciu wiary.
Mnie to jeszcze powiedał, pomnię ociec stary
Alb[ertus]
Już dziś o niej nie słychać, babom ją oddali
W imię boże, jałmużny aby nie dawali.
Byłoby śmiechu dosyć, kto by wiódł do tego,
Śpiewać Bogarodzicę czasu wojennego.”
[Albertus, s. 55.]
Pamiętajmy jednak, że był to utwór sowizdrzalski, tj. satyryczny, który czasami przeinaczał istniejącą rzeczywistość w karykaturę. Stąd też, choć obserwacje poczynione przez jego autora są bardzo często zadziwiająco trafne, to jednak nie możemy każdej jego wypowiedzi traktować zupełnie poważnie. Ze śpiewaniem „Bogurodzicy” nie mogło być aż tak źle, skoro jeszcze w 1621 r., pod Chocimiem, stojące w szyku wojsko polskie zagrzewało się do boju właśnie tą pieśnią [Potocki, Wojna, s. 153, wersy 650 – 651].
A jakie inne pieśni były śpiewane przez polskich rycerzy? W innych co prawda niż szarża okolicznościach, ale jednak:
„[...] pod chorągwiami, w oczach nieprzyjacielskich, różnie różni panu Bogu nabożne piosnki śpiewali, jedni Salve regina [tj. ‘Witaj królowo’], drudzy Ave maris stella [‘Witaj gwiazdo morza’], trzeci Sub tuum praesidium [‘Pod twoją obronę’], itd.” [Szemberg, Relacya, s. 580]‘
Źródła:
* Albertus z wojny. W: Wyprawa plebańska. Albertus z wojny. Opr. Anna Siciarek. Kraków 2003.
* Maskiewicz Samuel, Dyjariusz Samuela Maskiewicza. W: Moskwa w rękach Polaków. Pamiętniki dowódców i oficerów garnizonu polskiego w Moskwie w latach 1610-1612. Opr. Marek Kubala, Tomasz Ściężor. Kryspinów 1995.
* Pasek Jan Chryzostom, Pamiętniki. Opr. Roman Pollak. Warszawa 1987.
* Poczobut Odlanicki Jan Władysław, Pamiętnik 1640-1684. Opr. Andrzej Rachuba. Warszawa 1987.
* Potocki Wacław, Wojna chocimska. Opr. Aleksander Brückner. Wrocław 2003.
* Szemberg Teofil, Relacya prawdziwa o wejściu wojska polskiego do Wołoch i o potrzebie jego z pogaństwem w roku 1620 we wrześniu i październiku, przez Teofila Szemberga, sekretarza króla jmci, który w potrzebie tej obecnie był i odwagą zdrowia ojczyźnie służył, spisana. W: Pisma Stanisława Żółkiewskiego. Opr. August Bielowski. Lwów 1861.
Aby ułatwić naukę, a chociażby tylko zapoznanie się z melodią i słowami poszczególnych pieśni, zebrałem je poniżej.
wersja bardziej „bojowa”, z filmu „Krzyżacy”
tekst:
Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja,
U twego syna Gospodzina matko zwolena, Maryja!
Zyszczy nam, spuści nam.
Kyrieleison.
Twego dziela Krzciciela, bożycze,
Usłysz głosy, napełni myśli człowiecze.
Słysz modlitwe, jąż nosimy,
Oddać raczy, jegoż prosimy:
A na świecie zbożny pobyt,
Po żywocie rajski przebyt.
Kyrieleison.
Nas dla wstał z martwych syn boży.
Wierzyż w to, człowiecze zbożny,
Iż przez trud Bog swoj lud
Odjął diablej strożej.
Przydał nam zdrowia wiecznego,
Starostę skował pkielnego,
Śmierć podjął, wspomionął
Człowieka pirwego.
Jenże trudy cirpiał zawiernie,
Jeszcze był nie prześpiał zaśmiernie,
Aliż sam Bog zmartwychwstał.
Adamie, ty boży kmieciu,
Ty siedzisz u Boga [w] wiecu.
Domieściż twe dzieci,
Gdzież krolują anjeli.
Tegoż nas domieściż, Jezu Kryste miły,
Bychom z tobą byli,
Gdzie sie nam radują szwe niebieskie siły.
Była radość, była miłość, było widzenie tworca
Anjelskie bez końca,
Tuć sie nam zwidziało diable potępienie.
Ni śrebrem, ni złotem nas diabłu odkupił,
Swą mocą zastąpił.
Ciebie dla, człowiecze, dał Bog przekłoć sobie
Ręce, nodze obie,
Kry święta szła z boka na zbawienie tobie.
Wierzyż w to, człowiecze, iż Jezu Kryst prawy
Cirpiał za nas rany,
Swą świętą krew przelał za nas krześcijany.
O duszy o grzeszne sam Bog pieczą ima,
Diabłu ją otyma,
Gdzie to sam króluje, k sob[ie] ją przyma.
Maryja dziewice, prośmy synka twego,
Krola niebieskiego,
Haza nas huchowa ote wszego złego.
Amen tako Bog daj,
Bychom szli szwyćcy w raj.
tekst:
O gloriosa domina
excelsa super sidera,
qui te creavit provide,
lactas sacrato ubere.
Quod Eva tristis abstulit,
tu reddis almo germine;
intrent ut astra flebiles,
sternis benigna semitam.
Tu regis alti ianua
et porta lucis fulgida;
vitam datam per Virginem,
gentes redemptae, plaudite.
Patri sit Paraclito
tuoque Nato gloria,
qui veste te mirabili
circumdederunt gratiae. Amen.
tekst:
Salve, Regina, Mater misericordiae,
vita, dulcedo, et spes nostra, salve.
ad te clamamus
exsules filii Evae,
ad te suspiramus, gementes et flentes
in hac lacrimarum valle.
Eia, ergo, advocata nostra, illos tuos
misericordes oculos ad nos converte;
et Iesum, benedictum fructum ventris tui,
nobis post hoc exsilium ostende.
O clemens, O pia, O dulcis Virgo Maria.
tekst:
Ave, maris stella,
Dei Mater alma,
Atque semper Virgo
Felix coeli porta.
Sumens illud Ave
Gabriélis ore,
Funda nos in pace,
Mutans Hevae nomen.
Solve vincla reis,
Profer lumen caecis,
Mala nostra pelle,
Bona cuncta posce,
Monstra te esse Matrem,
Sumat per te preces,
Qui pro nobis natus,
Tulit esse tuus,
Virgo singuláris,
Inter omnes mitis,
Nos culpis solútos,
Mites fac et castos.
Vitam praesta puram
Iter para tutum,
Ut vidéntes Jesum,
Semper collaetémur.
Sit laus Deo Patri,
Summo Christo decus
Spiritui Sancto,
Tribus honor unus. Amen.
także http://www.youtube.com/watch?v=QrK8xn31Ing
tekst:
Sub tuum praesidium confugimus,
sancta Dei Genitrix.
Nostras deprecationes ne despicias
in necessitatibus,
sed a periculis cunctis
libera nos semper,
Virgo gloriosa et benedicta.
tekst: Radosław Sikora
rys: Dariusz Wielec
Komentarz Pana Jacka Kowalskiego do tekstu Radosława Sikory
Kłaniam! Bardzo pięknie! Faktycznie, bardzo warto by było pouczyć naszych
współczesnych rycerzy (czyli grupy rek.hist.) tychże pieśni. Ale i warto
dodać, że nie chodzi tu o specjalne pieśni wojenne polskiego wojska,
lecz o nabożne pienia popularne wówczas w ogóle, zresztą skądinąd
znacznie starsze niźli wiek XVII. Pytanie też, jakie melodie zastosowac,
bo te sie zmieniały. Co do Bogurodzicy, istnieje dobra choć już leciwa
monografia tej pieśni. Nie wiadomo nic o jej istnieniu w wieku XIII,
bowiem pojawia się nagle w zródłach dopiero na poczatku XV wieku (mimo
że inne stare pieśni notowano w ciągu XIV stulecia - a tej jakoś nikt
nie “zauważył” - pytanie, dlaczego? ). Sam tekst jest faktycznie
bardziej archaiczny; Długosz pisze o niej jako o “pieśni ojczystej”,
wyraźnie “starej” w jego oczach. Istnieje bardzo ciekawe studium
Wiesława Wydry właśnie o Bogurodzicy (”Dlaczego pod Grunwaldem śpiewano
Bogurodzicę?”), szukające jej źródeł i powodów popularności w początku
XV wieku - polecam. Co do epopei Potockiego o bitwie chocimskiej, pisał
ją z perspektywy kilkudziesięcioletniej; dla autora realia chocimskie
były już wyedy bohaterską historią, nie współczesnością - znał wprawdzie
osobiście jej uczestników, ale pytanie, czy wzmianka o śpiewaniu
Bogurodzicy została wzięta z tych relacji, czy też raczej z wyobrażenia
o “dawnym” bohaterskim starciu (do sprawdzenia - są przecie łacińskie
źródła epopei, “pamiętnik” Jakuba S., etc).
